นอนไม่หลับเป็นปัญหาที่พบได้บ่อยในวัยทำงาน ถ้าเป็นครั้งคราวอาจจะไม่ใช่เรื่องร้ายแรง แต่การนอนไม่หลับสะสมจนทำให้พักผ่อนไม่เพียงพอ จะส่งผลกระทบต่อสุขภาพร่างกายหลายประการ เช่น เพิ่มโอกาสในการเป็นโรคอ้วน เบาหวานและโรคเรื้อรังอื่น ๆ ไม่นับอุบัติเหตุที่อาจเกิดขึ้นจากการพักผ่อนไม่เพียงพอ โดยมีการสำรวจวัยทำงานพบสูงถึง 35% ที่เคยอยู่ในภาวะนอนไม่หลับ

อาการนอนไม่หลับของแต่ละคนแตกต่างกันหรือไม่

จากความรู้เรื่อง “หลับอย่างมีคุณภาพ เป็นอย่างไร” จะพบว่าอาการนอนไม่หลับ และหลับยากของแต่ละคนนั้น อาจแตกต่างกัน มีทั้งใช้เวลาก่อนหลับนานเกินครึ่งชั่วโมง หลับแล้วแต่ไม่สนิท มีตื่นกลางดึก บางครั้งตื่นมาแล้วหลับต่อไม่ได้อีก ซึ่งอาการนอนไม่หลับนั้นเกิดได้กับทุกคนแต่ปกติจะเกิดในช่วงสั้น ๆ ไม่เกิน 1 – 2 ครั้งต่อสัปดาห์ ซึ่งในทางการแพทย์ยังไม่ถือว่าเป็นโรคที่ต้องรักษา เพียงการปรับพฤติกรรมทางสุขภาพโดยเฉพาะช่วงใกล้เวลานอน และปรับสภาพแวดล้อมให้เอื้อต่อการนอน ก็พอจะหลับได้ง่ายขึ้น

อย่างไรก็ตาม หากอาการนอนไม่หลับเป็นติดต่อกันมากกว่า 3 เดือน แม้จะปรับพฤติกรรมทางสุขภาพแล้ว ปรับสภาพแวดล้อมต่าง ๆ ให้เอื้อต่อการนอนอย่างเต็มที่แล้ว ก็ยังไม่สามารถนอนหลับอย่างเป็นปกติ ตื่นเช้ามายังมีความรู้สึกอย่างนอนอยู่ ไม่สดชื่นกระปรี้กระเปร่า ตกกลางวันยังง่วงนอนอยู่ ส่งผลต่อประสิทธิภาพในการทำงาน และทำกิจกรรมอื่น ๆ ให้เป็นปกติได้ อาจเข้าข่ายเป็นโรคนอนไม่หลับ (Insomnia) ซึ่งต้องเข้าพบแพทย์เพื่อรักษาก่อนที่จะเกิดผลเสียต่อสุขภาพและผลเสียด้านอื่น ๆ ตามมา

5 ปัจจัย ทำให้นอนไม่หลับในวัยทำงาน  

นอนไม่หลับในวัยทำงาน เกิดได้จากหลายสาเหตุ และในคนที่นอนไม่หลับก็มักจะมาจากสาเหตุมากกว่าหนึ่งสาเหตุด้วยกัน โดยบางสาเหตุเป็นผลจากคุณภาพการนอนหลับที่ไม่ดี ทำให้เกิดการเจ็บป่วย และการเจ็บป่วยทางกายเอง ก็ส่งผลทำให้นอนไม่หลับ วนเวียนเช่นนี้ได้ การจะรักษาอาการนอนไม่หลับให้หายได้นั้นจะต้องอาศัยการแก้ปัญหาแบบองค์รวม เพื่อลดทุกปัจจัยที่มีส่วนทำให้นอนไม่หลับ โดยหลัก ๆ แล้วอาการนอนไม่หลับ โดยเฉพาะในวัยทำงานจะเกี่ยวข้องกับปัจจัยดังต่อไปนี้

• อาการนอนไม่หลับจากความเครียด ความเครียดเป็นสาเหตุหนึ่งที่ทำให้ร่างกายอยู่ในภาวะคล้ายกับถูกกระตุ้นตลอดเวลาทำให้นอนไม่หลับ ซึ่งบางทีผู้ที่นอนไม่หลับก็อาจจะไม่รู้ว่าตนเองมีความเครียดหรืออยู่ในภาวะเครียด ขณะเดียวกันเมื่อการนอนไม่หลับแม้อาจมาจากเหตุอื่น แต่พอต่อเนื่องเป็นเวลานานขึ้น ก็อาจส่งผลกระทบให้เกิดภาวะเครียดอีกได้
  .
  ส่วนสาเหตุที่ทำให้เครียดในวัยทำงานมีหลายประการ เช่น ความกดดันในภาระงาน ความกดดันจากปัญหาความสัมพันธ์ทั้งครอบครัว ภรรยา ลูกและที่ทำงาน รวมถึงความกดดันทางด้านการเงิน  หากมีอาการนอนไม่หลับช่วงไหน ให้สำรวจดูเรื่องความเครียด ถ้าใช่รีบหาสาเหตุและแก้ในทันที
  .
• อาการนอนไม่หลับกับตารางชีวิต ในทางทฤษฎีร่างกายของคนเราจะมีสิ่งที่เรียกว่านาฬิกาชีวภาพ (Biological clock) เป็นของตัวเอง ซึ่งคอยความคุมการตื่นและการนอน ซึ่งหากเราเข้านอนและตื่นในเวลาที่ไม่คงที่จะทำให้นาฬิกาชีวภาพนี้รวนได้ ตัวอย่างที่เห็นได้ชัด ๆ ก็คือในคนที่เดินทางไปต่างประเทศแล้วมีอาการเจ็ทแลค หรือในคนที่ทำงานเป็นกะ ต้องสลับกลางวันกลางคืนบ่อย ๆ ก็จะทำให้นอนหลับได้ยาก
  .
  หากมีอาการนอนไม่หลับช่วงไหน ให้สำรวจดูว่ามีการเปลี่ยนไปอยู่ในสถานที่นอกเขตเวลาเดิมไหม หากนอกเขตเวลา ร่างกายต้องมีการปรับตัวสักระยะ แต่ถ้าในเขตเวลาเดิม ต้องมองย้อนดูเวลาเข้าและตื่นนอนของตนเอง ว่าสม่ำเสมอใกล้เคียงกับเวลาปกติไหม
  .
• อาการนอนไม่หลับกับกิจกรรมที่ทำ โดยเฉพาะช่วงก่อนเวลานอน กิจกรรมที่ทำและอาหารที่รับประทาน หากไม่เหมาะสมก็เป็นอีกสาเหตุหนึ่งที่ทำให้นอนไม่หลับได้เช่นกัน เช่น
  • ทำกิจกรรมที่ใช้สมองหนักในช่วงก่อนเข้านอน เช่น ทำงานจนค่ำ เล่นเกม เล่นคอมพิวเตอร์ หรือใช้เครื่องมืออิเล็กทรอนิกส์อื่น ๆ
  • ทำงานหรือทำกิจกรรม โดยเฉพาะกิจกรรมที่ใช้สมองบนเตียง จะทำให้สมองจดจำว่าเตียงเป็นอีกหนึ่งพื้นที่ทำงาน ทำให้เวลาต่อ ๆ มาจะไม่รู้สึกง่วงนอนเมื่ออยู่บนเตียง
  • นอนหลับในตอนกลางวัน จะทำให้ไม่ง่วงในตอนกลางคืนและนอนหลับได้ยาก
  • อาหารการกินเองก็มีผลกับการนอนหลับ อย่างที่ทราบกันดี เครื่องดื่มที่มีคาเฟอีน เช่น ชา กาแฟ จะทำให้ไม่ง่วง ในทางตรงกันข้ามเครื่องดื่มแอลกอฮอล์ปริมาณมากจะทำให้ง่วงและหลับง่าย
    .
    หากมีอาการนอนไม่หลับช่วงไหน ลองสำรวจกิจกรรมที่ทำโดยเฉพาะในช่วงใกล้เวลานอน โดยปรับพฤติกรรมหรือนิสัยเพื่อให้เอื้อต่อการนอนหลับลึกมากขึ้น 6 นิสัยทำแล้วนอนหลับลึก แน่นอน
    .
• อาการนอนไม่หลับกับสุขภาพจิต สุขภาพจิตในบางเวลาไม่เอื้อต่อการนอนหลับ เช่น มีความวิตกกังวลงานไม่เสร็จ รู้สึกซึมเศร้า หดหู่จากบางสิ่งไม่เป็นดังใจ ตื่นตระหนกแพนิคจากการต้องทำอะไรที่ไม่คุ้นเคย สถานการณ์เหล่านี้ทำให้คนในวัยทำงานบางคนนอนไม่หลับโดยไม่รู้ตัว
  .
  หากมีอาการนอนไม่หลับช่วงไหน ให้สำรวจสุขภาพจิตของตนเอง มีความวิตกกังวล ซึมเศร้า หดหู่ แพนิค ในเรื่องใดหรือไม่ ถ้ามีให้หาวิธีปรับลดให้น้อยลง จนใกล้เคียงปกติหรือเปลี่ยนความวิตกกังวล เป็นแรงผลักดันในการจัดการกับเรื่องราวต่าง ๆ ให้ดียิ่งขึ้น
  .
• อาการนอนไม่หลับกับสุขภาพกาย ความเจ็บป่วยทางกายแทบทุกอย่างสามารถทำให้เกิดอาการนอนไม่หลับได้แทบทุกโรค แม้แต่โรคประจำตัวที่มักไม่ได้มีอาการแสดงอะไรชัดเจน เช่น โรคเบาหวานก็อาจทำให้นอนไม่หลับได้จากอาการกระหายน้ำ และปัสสาวะบ่อย และโรคที่รบกวนการนอนได้มากอย่างนอนกรนและภาวะหยุดหายใจขณะหลับ ซึ่งจะต้องได้รับการตรวจวินิจฉัยและรักษาอย่างเหมาะสมเพื่อป้องกันภาวะแทรกซ้อนที่อาจเกิดขึ้นตามมา เช่น ความดันโลหิตสูง หัวใจโต
  .
  หากมีอาการนอนไม่หลับจากสุขภาพกาย ควรปรึกษาแพทย์ที่ทำการรักษา ทั้งนี้แพทย์จะให้ยาและคำแนะนำในการปฏิบัติเพื่อแก้นอนไม่หลับ ที่สอดคล้องกับโรคทางกายที่รักษาอยู่

เรียกได้ว่าอาการนอนไม่หลับ หรือนอนหลับยากนั้น เกิดได้จากแทบทุกสาเหตุตั้งแต่ไลฟ์สไตล์การนอนที่ไม่เหมาะสม ความเครียด ปัญหาสุขภาพทั้งกายและจิตใจ หากมีอาการนอนไม่หลับนั้น จะต้องสังเกตตัวเองว่ามีอะไรที่เป็นปัจจัยเสี่ยงทำให้เกิดอาการหรือไม่ จะได้ปรับเปลี่ยนและแก้ไขได้ถูกต้อง

ภาพประกอบ : www.freepik.com

รู้ได้อย่างไรว่า จะต้องประคบร้อนหรือเย็น การประคบร้อนหรือเย็นเป็นวิธีหนึ่งในการปฐมพยาบาลเบื้องต้น เพื่อบรรเทาอาการปวดหรืออักเสบ ทั้งอาการปวดที่เกิดจากการเจ็บป่วย มีไข้ หรือการได้รับบาดเจ็บระหว่างเล่นกีฬา วิ่งเล่น ซึ่งอาจมีได้ตั้งแต่ การหกล้ม ศีรษะกระแทกจากการปะทะ การบาดเจ็บ ฟกช้ำของส่วนต่าง ๆ ของร่างกาย

การจะเลือกใช้ความร้อนหรือเย็นนั้นมีข้อที่ต้องพิจารณาเบื้องต้น คือ ถ้าเกิดการบาดเจ็บเฉียบพลันร่วมกับมีการบวม ควรเลือกใช้ความเย็น เพราะความเย็นจะทำให้เส้นเลือดหดตัว ทำให้เลือดออกน้อยลงและช่วยลดบวมได้ แต่ถ้าเป็นการปวด แบบเป็น ๆ หาย ๆ มีอาการมานานหรือเรื้อรัง หรือปวดร่วมกับมีอาการตึงกล้ามเนื้อ ควรใช้ความร้อน เพราะความร้อนจะทำให้หลอดเลือดขยายตัว การไหลเวียนเลือดดีขึ้นจึงลดอาการปวดและตึงกล้ามเนื้อได้

ประคบเย็นเมื่อ…

หากมีอาการปวดหรือได้รับบาดเจ็บควรประคบด้วยน้ำแข็งหรือน้ำเย็นทันที (ภายใน 24 – 48 ชั่วโมง) ประคบนาน 20 – 30 นาที วันละ 2 – 3 ครั้ง อาการที่ควรประคบเย็น เช่น ปวดศรีษะ มีไข้สูง ปวดฟัน ปวดบวมข้อเท้า ข้อเคล็ด เลือดกำเดาไหล หรือปวดบวมบริเวณอื่น ๆ ที่เกิดจากการได้รับบาดเจ็บหรือเพิ่งมีอาการใหม่ ๆ

อาจใช้เจลสำหรับประคบร้อนเย็นแบบสำเร็จรูป หรือทำถุงน้ำแข็งขึ้นใช้เอง โดยการใช้ถุงพลาสติกขนาดพอเหมาะแล้วเติมน้ำเปล่าผสมน้ำแข็งอย่างละครึ่งลงไปในถุง ตรวจสอบว่าไม่เย็นเกินไปโดยการนำมาประคบผิวหนัง ถ้าบริเวณที่มีอาการเป็นบริเวณมือ แขน ขาหรือเท้า อาจใช้การแช่ในภาชนะที่บรรจุน้ำเย็นแทน โดยแช่นานประมาณ 15 – 20 นาที

ประคบร้อนเมื่อ…

การประคบร้อนจะเริ่มใช้หลังจากมีอาการผ่านไปแล้ว 48 ชั่วโมง ให้ประคบครั้งละ 15 – 20 นาที วันละ 2-3 ครั้ง เพื่อลดความปวดและผ่อนคลายกล้ามเนื้อ อาการที่ควรประคบร้อน เช่น ปวดตึงของกล้ามเนื้อบริเวณคอ บ่า หลัง น่อง ปวดประจำเดือน อาจใช้เจลสำหรับประคบร้อนเย็นแบบสำเร็จรูป ใช้กระเป๋าน้ำร้อน หรืออาจใช้ผ้าขนหนูชุบน้ำร้อน โดยอุณหภูมิที่เหมาะสมไม่ควรเกิน 45 องศาเซลเซียส สิ่งสำคัญที่ต้องคำนึงถึง คือ ไม่ควรประคบด้วยความร้อนที่มากเกินไป เพราะจะทำให้รู้สึกแสบร้อนบริเวณที่ประคบ ไม่ควรประคบนานหรือถี่เกินไป และต้องไม่ประคบร้อนในบริเวณที่มีบาดแผลเปิดหรือมีเลือดออก เพราะจะยิ่งทำให้มีการอักเสบเพิ่มมากขึ้น จะประคบร้อนได้ก็ต่อเมื่ออักเสบน้อยลงแล้ว ซึ่งสังเกตได้จากไม่มีอาการบวม แดง ร้อน

เมื่อไร่ถึงไม่ควรประคบร้อนหรือเย็น

การประคบเย็นไม่สมควรทำเมื่อ ร่างกายหนาวสั่น การประคบร้อนไม่สมควรทำเมื่อ ร่างกายร้อน เหงื่อแตก เนื่องจากว่าสมองจะมีการแปลผลว่าการกระทำของเราเป็นอันตรายต่อร่างกายมากขึ้น และสมองจะแปลผลการประคบของเราเป็นอาการปวดมากขึ้นแทน

ขอขอบคุณข้อมูลจาก : สื่อสุขภาพ สถาบันวิจัยระบบสาธารณสุข
แหล่งที่มา : https://www.hsri.or.th/people/media/care/detail/5833
ภาพประกอบจาก : http://blog.elivatefitness.com

ปวดศีรษะไมเกรน (Migraines) เป็นอาการปวดศีรษะที่พบได้บ่อยเป็นอันดับ 2 รองจากอาการปวดศีรษะจากกล้ามเนื้อเกร็ง (Tension type headache) มักปวดศีรษะข้างเดียว หรือปวดข้างเดียวก่อนแล้วจึงปวดสองข้าง ในขณะที่ปวดก็มักมีอาการคลื่นไส้หรืออาเจียนร่วมด้วย โดยมีทั้งไมเกรนที่ไม่มีอาการเตือน (Migraine without aura) ซึ่งพบมากที่สุด และไมเกรนที่มีอาการเตือน (Migraine with aura) อาการนี้พบในผู้หญิงมากกว่าผู้ชายประมาณ 2 – 3 เท่า โดยมักเริ่มมีอาการครั้งแรกในช่วงวัยรุ่นถึงวัยกลางคน 

อาการ

อาการที่พบบ่อย

ลักษณะอาการปวดศีรษะที่จำเพาะกับปวดศีรษะไมเกรนคือ อาการปวดศีรษะข้างเดียว มักเป็นทีละข้าง ปวดแบบตุ้บ ๆ คล้ายเส้นเลือดเต้น อาการปวดจะรุนแรงปานกลางถึงรุนแรงมาก การทำกิจวัตรทั่วไป เช่น การเดินหรือขึ้นบันได จะทำให้อาการปวดศีรษะเป็นมากขึ้น อาการจะดีขึ้นถ้าได้พักผ่อนอยู่นิ่ง ๆ ในห้องที่มืดและเย็น ถ้าไม่ได้รับการรักษาหรือได้รับการรักษาที่ไม่เหมาะสม อาการปวดศีรษะจะอยู่นานระหว่าง 4 – 72 ชั่วโมง นอกจากนี้ยังอาจมีอาการร่วมอื่น ๆ เช่น อาการคลื่นไส้ อาเจียน ไวต่อแสงและเสียง หน้ามืด เป็นลม

สามารถแบ่งอาการปวดศีรษะไมเกรนได้เป็น 4 ระยะ โดยผู้ป่วยอาจไม่แสดงอาการในทุกระยะได้ดังนี้

• ระยะอาการบอกเหตุ (Prodrome) ในช่วงหนึ่งหรือสองวันแรกก่อนจะเป็นไมเกรน ผู้ป่วยอาจพบอาการบอกเหตุ เช่น อาการเปลี่ยนแปลงของอารมณ์ทั้งอารมณ์เศร้าและสุข อาการอยากอาหารบางอย่างเป็นพิเศษ อาการปวดตึงคอ อาการกระหายน้ำ ปัสสาวะ หาวบ่อย เป็นต้น
• ระยะอาการเตือน (Aura) เป็นอาการที่เกิดจากระบบประสาทส่วนกลาง ซึ่งอาจเกิดขึ้นก่อนหรือพร้อมกับการปวดศีรษะไมเกรน ทั้งนี้ผู้ป่วยส่วนใหญ่จะไม่มีอาการเตือนนำ ตัวอย่างของอาการเตือน ได้แก่ ความผิดปกติในการมองเห็น เช่น เห็นแสงกระพริบ เห็นจุดแสงวาบ เห็นวัตถุรูปทรงผิดไป เห็นเป็นเส้นคลื่น หรือความผิดปกติเกี่ยวกับประสาทสัมผัสและการเคลื่อนไหว เช่น พูดลำบาก กล้ามเนื้ออ่อนแรง ชามือชาเท้า เป็นต้น
• ระยะปวดศีรษะ (Headache) อาจพบอาการปวดศีรษะข้างเดียวหรือทั้งสองข้าง โดยการเคลื่อนไหว การเห็นแสงจ้า เสียงดังหรือกลิ่นฉุนจะกระตุ้นให้ปวดมากขึ้น นอกจากนี้ยังอาจมีอาการร่วมซึ่งอาจต่อเนื่องกับอาการเตือนหรือไม่ก็ได้ เช่น คลื่นไส้ อาเจียน ตาพร่ามัว มองเห็นภาพไม่ชัด เวียนศีรษะ หน้ามืดหรือเป็นลม
• ระยะหลังจากการปวดศีรษะ (Postdrome) เป็นระยะสุดท้ายของไมเกรน ซึ่งจะเกิดหลังจากการปวดแล้ว อาจพบอากาเวียนศีรษะ อารมณ์หงุดหงิด อ่อนเพลีย มีความรู้สึกไวต่อแสงและเสียง

เมื่อไหร่จึงควรไปพบแพทย์

1. ปวดศีรษะอย่างรุนแรงและเฉียบพลัน หรือเกิดหลังจากได้รับบาดเจ็บบริเวณศีรษะ
2. ปวดศีรษะพร้อมกับมีไข้ ปวดเมื่อยคอ สับสนมึนงง มีอาการชัก มองเห็นภาพซ้อน หรืออ่อนแรง
3. มีความรู้สึกชา หรือพูดติดขัดอย่างชัดเจน
4. ปวดศีรษะเรื้อรัง ที่เป็นมากขึ้นเวลาไอ /ออกแรงมาก หรือเมื่อเปลี่ยนอิริยาบถเร็วเกินไป
5. ปวดศีรษะที่ไม่เคยเกิดขึ้นมาก่อน สำหรับผู้ป่วยที่อายุมากกว่า 50 ปี

สาเหตุ

อาการปวดศีรษะไมเกรน เกิดจากความผิดปกติที่ทำให้สมองถูกกระตุ้นได้ง่ายและไวขึ้น ทำให้เกิดกระแสไฟฟ้าวิ่งไปตามผิวของสมองอย่างช้า ๆ ทำให้เกิดอาการเตือนในผู้ป่วยบางคน กระแสไฟฟ้าที่เกิดขึ้นนี้ทำให้การไหลเวียนของเลือดในสมองเปลี่ยนแปลง และยังไปกระตุ้นเส้นประสาทสมองให้หลั่งสารสื่อประสาทบางชนิด ส่งผลให้หลอดเลือดสมองเกิดการขยายตัวและเกิดการอักเสบขึ้น ทำให้มีอาการปวดศีรษะในที่สุด โดยถ้าไม่ได้รับการรักษาหรือได้รับการรักษาช้า จะทำให้เกิดการเปลี่ยนแปลงของระบบรับความเจ็บปวดในสมอง ทำให้อาการปวดศีรษะรุนแรงและมีความถี่เพิ่มมากขึ้น อาจไม่ตอบสนองต่อยาแก้ปวด อาจเจ็บที่บริเวณรอบกระบอกตาหรือหนังศีรษะได้

สำหรับสาเหตุที่แท้จริงนั้นไม่แน่ชัด โดยมีตัวกระตุ้นและอาการแสดงที่แตกต่างกันไปในผู้ป่วยแต่ละราย ผู้ที่ปวดศีรษะไมเกรนบ่อย ๆ จึงควรสังเกตตนเองและคอยจดบันทึกเพื่อเป็นข้อมูลในการไปปรึกษาแพทย์ ตัวอย่างของตัวกระตุ้น ได้แก่

• ตัวกระตุ้นที่เกี่ยวกับอารมณ์ เช่น ความเครียด วิตกกังวล ตกใจ ซึมเศร้า
• ตัวกระตุ้นทางกายภาพ เช่น ความเหนื่อยล้า อ่อนเพลีย ออกกำลังกายมาก พักผ่อนไม่เพียงพอ น้ำตาลในเลือดน้อย
• ตัวกระตุ้นเกี่ยวกับอาหาร เช่น รับประทานอาหารไม่ตรงเวลา ขาดน้ำ ดื่มแอลกอฮอล์ ดื่มเครื่องดื่มที่มีคาเฟอีนประเภท ชา กาแฟ น้ำอัดลม เครื่องดื่มชูกำลัง หรืออาหารที่มีสารไทรามีน (Tyramine) เช่น เนยแข็ง อาหารหมักดอง ชีส ไวน์ ช็อกโกแลต ส้ม เป็นต้น
• ตัวกระตุ้นที่เกี่ยวกับสิ่งแวดล้อม เช่น แสงสว่างจ้า การสูบบุหรี่ หรือได้รับควันบุหรี่ เสียงดัง สภาพอากาศที่เปลี่ยนแปลง เช่น ความชื้น หรืออุณหภูมิที่เย็นจัด ได้รับกลิ่นที่รุนแรง บรรยากาศที่อบอ้าว
• การใช้ยารักษาโรคบางชนิด เช่น ยานอนหลับ ยาคุมกำเนิด การใช้ฮอร์โมนทดแทนในสตรีวัยหมดประจำเดือน
• การเปลี่ยนแปลงของฮอร์โมนในผู้ป่วยเพศหญิง อาจเป็นไมเกรนในช่วงที่มีประจำเดือน (Menstrual Migraine) เนื่องจากการเปลี่ยนแปลงของระดับฮอร์โมนในร่างกาย ในขณะที่บางรายเป็นในวัยหลังหมดประจำเดือน ซึ่งการเปลี่ยนแปลงของฮอร์โมนในช่วงดังกล่าวอาจกระตุ้นให้เกิดไมเกรนได้

การวินิจฉัย

แพทย์จะทำการวินิจฉัยโดยการสอบถามประวัติ อาการที่เกิดขึ้น ตรวจร่างกายเบื้องต้น ตรวจพิเศษเพื่อหาสาเหตุเพิ่มเติมในผู้ป่วยแต่ละราย เช่น ตรวจเลือด ตรวจน้ำไขสันหลัง เอกซเรย์ CT สมอง หรือทำ MRI  เป็นต้น

การรักษา

ปวดศีรษะไมเกรนเป็นโรคเรื้อรัง สามารถควบคุมได้ด้วยการปฏิบัติตัวอย่างถูกต้อง และการใช้ยาอย่างเหมาะสม แนวทางการรักษาขึ้นอยู่กับความรุนแรงและความถี่ของการปวดศีรษะ การดำเนินของโรค และลักษณะของผู้ป่วย  เช่น สตรีมีครรภ์ สตรีให้นมบุตร เด็ก เป็นต้น  การรักษาปวดศีรษะไมเกรน สามารถแบ่งได้ 2 ระยะ คือ

1. ระยะที่มีอาการปวดศีรษะเฉียบพลัน เบื้องต้นหากปวดยังไม่มากอาจเลือกใช้วิธี นวด กดจุด ประคบร้อน/เย็น หรือนอนหลับเพื่อบรรเทาปวด ในกรณีไม่หายหรือไม่ดีขึ้นควรรับประทานยา ได้แก่
   • ยาแก้ปวด เช่น พาราเซตามอล, ยาลดการอักเสบที่ไม่ไช่สเตียรอยด์ (NSAIDs) เป็นต้น
   • ยาบรรเทาอาการปวดศีรษะไมเกรนโดยตรง เช่น ยากลุ่มทริปแทน (Triptans) และยาเออร์กอต (Ergots) ซึ่งออกฤทธิ์ที่เส้นเลือดสมองโดยตรง การใช้ยาจึงควรอยู่ในความดูแลของแพทย์
     • ยากลุ่มทริปแทน เป็นยาบรรเทาอาการปวดศีรษะไมเกรน และอาการร่วมอื่น ๆ เช่น อาการคลื่นไส้ หรือไวต่อแสงและเสียง ยาในกลุ่มนี้มีหลายชนิด เช่น ยาซูมาทริปแทน (Sumatriptan) ยาซอลมิทริปแทน (Zolmitriptan) ยาอีลีทริปแทน (Eletriptan) ผลข้างเคียงที่อาจเกิดขึ้น เช่น อาการคลื่นไส้ เวียนศีรษะและกล้ามเนื้อล้า โดยไม่แนะนำให้ใช้ยาในคนไข้ที่มีความเสี่ยงต่อการเกิดโรคหลอดเลือดสมองและโรคหัวใจ
     • ยาเออร์กอต (Ergot) เป็นยาบรรเทาอาการปวดศีรษะไมเกรน โดยออกฤทธิ์กระตุ้นตัวรับของเซโรโทนิน (Serotonin) ส่งผลให้หลอดเลือดที่ขยายตัวในช่วงที่มีอาการปวดหดตัวลง จนอาการปวดศีรษะอาจหายไปในที่สุด โดยผลข้างเคียงที่อาจเกิดขึ้นคือ อาการคลื่นไส้ อาเจียน อาการปวดศีรษะจากการใช้ยาติดต่อกันนานเกินไป
   • ยาสำหรับลดอาการคลื่นไส้ อาเจียน (Anti-nausea Medications) อาการปวดศีรษะไมเกรน หลายครั้งมีอาการคลื่นไส้ อาเจียนร่วมด้วย ยาที่ใช้บรรเทาอาการ ได้แก่ ยาเมโทโคลพราไมด์ (Metoclopramide) ยาคลอร์โปรมาซีน (Chlorpromazine).
     
     ทั้งนี้อาจมีการนำยาแก้ปวดกลุ่มโอปิออยด์ (Opioid Medications) เช่น ยาโคเดอีน (Codeine) มาใช้ในผู้ป่วยที่ไม่สามารถใช้ยากลุ่มทริปแทนหรือยาเออร์กอตได้ หรืออาจมีการนำยากลุ่มสเตียรอยด์ (Steroid) เช่น ยาเพรดนิโซน (Prednisone) และเดกซาเมทาโซน (Dexamethasone) มาใช้เพื่อช่วยบรรเทาอาการปวดในบางกรณี
2. ระยะที่ไม่ปวดศีรษะ สามารถเลือกวิธีในการป้องกัน ลดความถี่และความรุนแรงด้วยการออกกำลังกายในระดับความหนักพอเหมาะอย่างสม่ำเสมอ พักผ่อนนอนหลับให้เพียงพอ มีวิธีจัดการกับความเครียดอย่างเหมาะสม หากไม่ดีขึ้นในรายที่เป็นบ่อยทุกสัปดาห์ หรือมีอาการรุนแรงมาก แพทย์อาจพิจารณาให้ยาเพื่อป้องกัน โดยจำเป็นต้องรับประทานต่อเนื่องเป็นระยะเวลานานหลายเดือน ยาในกลุ่มนี้ ได้แก่ กลุ่มยากันชัก เช่น Topiramate, Valproic acid กลุ่มยาปิดกั้นตัวรับแคลเซียม เช่น Flunarizine, Cinnarizine, Verapamil กลุ่มยาปิดกั้นตัวรับเบต้า เช่น Propanolol, Atenolol, Metoprolol และกลุ่มยาต้านอาการซึมเศร้า เช่น Amitriptyline, Nortriptyline, Velafaxine เป็นต้น

ทั้งนี้หากการใช้ยารักษาโรคไม่เหมาะสมกับผู้ป่วยในบางราย หรือไม่สามารถช่วยป้องกันไมเกรนได้ แพทย์อาจพิจารณาทางเลือกอื่น ๆ เช่น การฝังเข็ม (Acupuncture) เป็นต้น

ภาวะแทรกซ้อนหรือผลข้างเคียงจากการรักษา

นอกเหนือจากผลกระทบจากอาการปวดศีรษะในกรณีที่รุนแรง ซึ่งอาจต้องหยุดเรียน หยุดงานบ่อย ๆ ขาดสมาธิขาดแรงผลักดันในการทำงาน ทำภารกิจให้เต็มที่แล้ว ในการรักษาบางครั้งต้องรับประทานยาต่อเนื่อง ยังอาจมีผลข้างเคียงจากการรักษาถ้าไม่ดูแลให้ดีพอ เช่น อาการปวดศีรษะจากการใช้ยาแก้ปวดมากเกินไป อาการปวดท้อง เลือดออกในกระเพาะอาหาร จากการใช้ยากลุ่ม NSAIDs ในปริมาณมากหรือใช้เป็นเวลานาน เป็นต้น

ข้อแนะนำและการป้องกัน

เนื่องจากปวดศีรษะไมเกรนเกิดได้จากหลายปัจจัย การออกกำลังกายหนักพอเหมาะอย่างสม่ำเสมอ การพักผ่อนนอนหลับให้เพียงพอ หลีกเลี่ยงบุหรี่ แอลกอฮอล์ คาเฟอีน การรู้จักวิธีจัดการกับความเครียดอย่างเหมาะสมเป็นเรื่องที่ควรทำเบื้องต้น โดยหากมีอาการแล้ว ควรสังเกตปัจจัยที่เป็นตัวกระตุ้นให้เกิดอาการ และพยายามหลีกเลี่ยงสิ่งนั้น การจดบันทึกจะช่วยจำแนกตัวกระตุ้นที่อาจเป็นสาเหตุ และช่วยให้สามารถเลือกวิธีรักษาหรือบรรเทาอาการที่เหมาะสมได้

สำหรับสิ่งที่ควรจดบันทึก ได้แก่ วันและเวลาที่เกิดอาการ สัญญาณหรืออาการเตือนต่าง ๆ ก่อนเป็นไมเกรน อาการอื่น ๆ ที่เกิดขึ้น ยาที่เคยใช้ เป็นต้น

ระบบทางเดินปัสสาวะ เป็นระบบสำคัญซึ่งเกี่ยวข้องกับการขับถ่ายของเสียในรูปของของเหลวออกจากร่างกาย เช่น น้ำ ยูเรีย กรดยูริก ครีเอตินีน เม็ดเลือดแดงที่สลายตัว โดยแบ่งอวัยวะในระบบออกเป็น 2 ส่วน ส่วนบนประกอบด้วย ไต (Kidney) กรวยไต (Renal pelvis) และท่อไต (Ureter) และส่วนล่างประกอบด้วย กระเพาะปัสสาวะ (Bladder) และท่อปัสสาวะ (Urethra)

โดยท่อปัสสาวะในเพศหญิงจะมีความยาวประมาณ 4 – 5 เซนติเมตร โดยจะอยู่ภายในร่างกายและมีหน้าที่นำปัสสาวะออกสู่ภายนอกอย่างเดียว ส่วนท่อปัสสาวะในเพศชาย มีความยาวประมาณ 18 – 20 เซนติเมตร แบ่งเป็น 3 ส่วน ส่วนแรกมีความยาว 2 – 3 เซนติเมตร อยู่ต่อจากกระเพาะปัสสาวะและมีต่อมลูกหมากห่อหุ้มอยู่ ส่วนที่สองมีความยาว 1 – 2 เซนติเมตร อยู่ต่อจากส่วนที่หุ้มด้วยต่อมลูกหมาก ในส่วนนี้จะเป็นส่วนที่บางและแคบถูกหุ้มด้วยกล้ามเนื้อหูรูด ส่วนสุดท้ายมีความยาว 14 – 20 เซนติเมตร และอยู่บริเวณตอนปลายขององคชาติ

ท่อปัสสาวะอักเสบ (Urethritis) เป็นภาวะที่เกิดจากการบาดเจ็บหรืออักเสบบริเวณเซลล์เยื่อเมือกบุท่อปัสสาวะ โดยเกิดจากหลายสาเหตุด้วยกัน สามารถพบได้ทุกช่วงอายุด้วยกัน ในช่วงวัยเจริญพันธ์มักพบอาการของโรคนี้ร่วมกับโรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์ และพบในเพศหญิงมากกว่าเพศชายเนื่องจากมีรูเปิดท่อปัสสาวะ (Urethral opening) อยู่ใกล้กับช่องคลอด (Vagina) และทวารหนัก (Anus) จึงมีโอกาสสัมผัสและติดเชื้อได้ง่าย ขณะที่เพศชายมีท่อปัสสาวะที่ยาวและมีต่อมลูกหมากช่วยหลั่งสารต้านเชื้อแบคทีเรีย จึงพบโรคนี้ได้น้อยกว่าในเพศหญิง

อาการ 

อาการที่พบบ่อยมีดังนี้

• ปวด แสบ ขัดเวลาถ่ายปัสสาวะ โดยเฉพาะบริเวณปลายท่อปัสสาวะในเพศชายหรือปากช่องคลอดในเพศหญิง
• ปัสสาวะบ่อย แต่ครั้งละไม่มาก อาจมีเลือดหรือหนองปน ปัสสาวะอาจขุ่น มีกลิ่นฉุนผิดปกติ
• อาจมีไข้ ทั้งไข้สูงหรือไข้ต่ำ รู้สึกหนาวสั่น รวมถึงการอ่อนเพลีย อ่อนแรง
• อาจมีอาการปวดท้องน้อย ปวดอุ้งเชิงกรานในเพศหญิง และปวดขณะมีเพศสัมพันธ์ทั้งในหญิงและชาย โดยเฉพาะช่วงที่มีการหลั่งอสุจิในเพศชาย
• นอกจากนี้ ยังอาจมีอาการตามสรีระร่างกายที่แตกต่างกันในหญิงและชาย
• เพศหญิง อาจมีอาการบวมแดงที่บริเวณช่องคลอด ปากช่องคลอด ช่องปัสสาวะ มีอาการคันบริเวณอวัยวะเพศ มีตกขาวที่ผิดปกติ อาจมีสีค่อนข้างเขียวและมีกลิ่นเหม็น
• เพศชาย อาจมีอาการปวดที่ถุงอัณฑะ มีน้ำสีขุ่นออกจากอวัยวะเพศ อาจพบต่อมน้ำเหลืองโตที่บริเวณขาหนีบซึ่งอาจมีอาการข้างเดียวหรือทั้งสองข้างได้

อาการที่ควรไปพบแพทย์
ควรไปพบแพทย์เมื่อมีอาการท่อปัสสาวะอักเสบตั้งแต่เริ่มแรก โดยเฉพาะในรายที่อาการไม่ดีขึ้นหลังผ่านไปไม่กี่วัน หรือในกรณีที่เคยเป็น รู้วิธีการดูแลตนเองขั้นต้น แต่มีอาการรุนแรงกว่าเดิม เช่น มีเลือดหรือหนองปนมากับปัสสาวะ มีไข้สูง ปวดมาก

สาเหตุ 

ท่อปัสสาวะอักเสบเกิดจากสาเหตุสำคัญ 2 สาเหตุ คือ สาเหตุจากการติดเชื้อทั้งจากโรคที่ใช่และไม่ใช่โรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์ และสาเหตุที่ไม่ได้เกิดจากการติดเชื้อ

1. สาเหตุจากการติดเชื้อ พบสูงถึงร้อยละ 80 – 90 โดยเป็นการติดเชื้อจากโรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์ ทั้งจากการติดเชื้อจากโรคหนองใน (Gonococcal Urethritis) และจากการติดเชื้อที่ไม่ใช่โรคหนองใน (Non Gonococcal Urethritis) เช่น โรคเริม ซิฟิลิส โรคหนองในเทียม โรคเอดส์ เป็นต้น
   .
   สำหรับการติดเชื้อที่ไม่ใช่โรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์ เช่น เชื้ออีโคไล (Escherichia coli), เชื้อสแตฟีโลค็อกคัส (Staphylococcus) หรือเชื้อสูโดโมแนส (Pseudomonas) โดยเชื้อสามารถแพร่ผ่านจากทวารหนัก ผ่านจากกระเพาะปัสสาวะและแพร่ผ่านจากไต

2. สาเหตุจากการติดเชื้อที่ไม่ใช่จากโรคติดต่อ พบร้อยละ 10 – 20 โดยสามารถเกิดได้จากการระคายเคืองจากสารเคมีต่าง ๆ ที่ใช้ดูแลอวัยวะเพศ เช่น ผลิตภัณฑ์ดูแลจุดซ่อนเร้น การใช้ผ้าอนามัยที่มีน้ำหอม เป็นต้น การสอดเครื่องมือแพทย์เข้าไปในท่อปัสสาวะ เช่น การสอดท่อในผู้ป่วยอัมพฤกษ์ เป็นต้น การเกิดอุบัติเหตุหรือมีการถูกระแทกอย่างรุนแรง รวมถึงการมีเพศสัมพันธ์หลาย ๆ ครั้งในระยะเวลาสั้น ๆ โดยมักจะเกิดในเพศหญิง ช่วงของการฮันนีมูน

ปัจจัยเสี่ยงที่ทำให้เกิดโรค
ผู้ที่มีพฤติกรรมทางเพศที่เสี่ยงต่อการติดเชื้อ เช่น ชอบเปลี่ยนคู่นอน รักร่วมเพศ ไม่ใช้ถุงยางอนามัยหรือใช้ซ้ำ ชอบใช้อุปกรณ์เสริม มีเพศสัมพันธ์บ่อยครั้งในระยะเวลาสั้น ๆ เคยเป็นโรคทางเพศสัมพันธ์มาก่อน เป็นต้น นอกจากนี้ยังมีปัจจัยเรื่องอื่น ๆ เช่น หญิงสูงวัย หญิงตั้งครรภ์ ชายต่อมลูกหมากโต ป่วยด้วยโรคเรื้อรังที่ทำให้ภูมิต้านทานต่ำ ได้รับการกระแทกจากอุบัติเหตุ เป็นต้น

การวินิจฉัย

แพทย์จะวินิจฉัยโดยการซักประวัติ อาการป่วย เช่น อาการที่เกิดขึ้นในผู้ป่วย ระยะเวลาในการเป็นโรค โรคประจำตัว ลักษณะของการมีเพศสัมพันธ์ การขับปัสสาวะและลักษณะของปัสสาวะ ประวัติโรคทางเพศสัมพันธ์ เป็นต้น ร่วมไปกับการตรวจร่างกาย การตรวจภายในของเพศหญิง ในบางกรณีอาจต้องมีการการเพาะเชื้อจากปัสสาวะอีกด้วย ในกรณีที่สงสัยว่าผู้ป่วยมีอาการของโรคเอดส์อาจมีการตรวจเลือดเพิ่มเติม

การรักษา

เนื่องจากสาเหตุของการเกิดโรคส่วนใหญ่เกิดจากการติดเชื้อ การรักษาจึงเป็นการใช้ยาปฏิชีวนะที่มีฤทธิ์ในการฆ่าเชื้อนั้น ๆ หากเป็นสาเหตุอื่นก็จะแก้ที่สาเหตุนั้น ๆ โดยแพทย์อาจรักษาในแบบประคับประคอง เช่น การให้ยาแก้ปวด ซึ่งอาการจะค่อย ๆ ดีขึ้นหากสาเหตุที่ทำให้เกิดโรคได้รับการแก้ไข

ข้อแนะนำในการรักษาโรค

• ไม่ควรซื้อยามารับประทานเองเนื่องจากเสี่ยงต่อการเกิดเชื้อดื้อยา และเสี่ยงต่อการติดเชื้อในระบบทางเดินปัสสาวะส่วนบนและอวัยวะบริเวณใกล้เคียง
• ควรไปพบแพทย์พร้อมกับคู่นอนหรือสามี โดยหากเป็นเชื้อจากโรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์ แพทย์อาจพิจารณาวางแผนการรักษาทั้ง 2 คน เนื่องจากเป็นโรคติดต่อ
• ควรดื่มน้ำมาก ๆ งดดื่มแอลกอฮอล์ งดการมีเพศสัมพันธ์ ในขณะทำการรักษาเพื่อให้ผลการรักษาที่ดี
• รับประทานยาและปฏิบัติตามแพทย์สั่งอย่างเคร่งครัด ไม่ควรหยุดยาเองแม้ว่าอาการดีขึ้นแล้ว ทั้งนี้เพื่อป้องกันเชื้อดื้อยา

ข้อแนะนำในการป้องกัน 

• ไม่ควรมีเพศสัมพันธ์ถี่ ๆ ในช่วงเวลาสั้น ๆ ไม่ควรเปลี่ยนคู่นอนบ่อย ไม่ควรใช้อุปกรณ์เสริมที่อาจทำให้เกิดการกระแทก ไม่ควรใช้ร่วมกับผู้อื่นและควรทำความสะอาดอุปกรณ์เสริมทุกครั้งก่อนและหลังการใช้งาน
• ใช้ถุงยางอนามัยทุกครั้งในขณะมีเพศสัมพันธ์ ไม่ใช้ถุงยางอนามัยซ้ำ
• ควรดื่มน้ำ และปัสสาวะทั้งก่อนและหลังการมีเพศสัมพันธ์
• ดูแลอวัยวะเพศไม่ให้อับชื้น เลือกใช้ชุดชั้นในที่ระบายอากาศได้ดี เช่น ชุดชั้นในที่เป็นผ้าฝ้าย และไม่ควรใช้ชุดชั้นในร่วมกับผู้อื่น ไม่ควรใส่ชุดชั้นในนอน
• เพศหญิงการทำความสะอาดช่องคลอดควรทำจากด้านหน้าไปด้านหลังเพื่อป้องกันการติดเชื้อ ขณะมีประจำเดือนควรเปลี่ยนผ้าอนามัยบ่อย ๆ และควรหลีกเลี่ยงผ้าอนามัยที่มีส่วนผสมของน้ำหอม เพศชายควรรักษาความสะอาดบริเวณปลายท่อปัสสาวะอยู่เสมอ
• ไม่กลั้นปัสสาวะโดยไม่จำเป็น หรือกลั้นปัสสาวะเป็นระยะเวลานาน

แหล่งข้อมูล : www.medthai.com  www.haamor.com  www.pobpad.com
ภาพประกอบ : www.freepik.com

กระเพาะปัสสาวะเป็นอวัยวะในระบบทางเดินปัสสาวะส่วนล่าง (Lower urinary tract infection) ทำหน้าที่กักเก็บน้ำปัสสาวะที่ผ่านการกรองจากไต เพื่อรอการระบายออกทางท่อปัสสาวะ ถือได้ว่าเป็นอวัยวะที่สัมผัสกับปัสสาวะนานที่สุด หากในปัสสาวะมีเชื้อโรคอยู่และไม่ถูกระบายออก เชื้อโรคจะสามารถเติบโตและทำให้เกิดโรคกระเพาะปัสสาวะอักเสบ (Cystitis) ได้

กระเพาะปัสสาวะอักเสบ มักพบในผู้หญิงมากกว่าผู้ชายโดยเฉพาะในวัยเจริญพันธุ์ แต่ก็สามารถพบได้ในทุกเพศทุกวัย โดยผู้ป่วยหากได้รับการรักษาที่ไม่เหมาะสม หรือไม่กำจัดที่สาเหตุของโรค อาจจะทำให้กลับเป็นโรคซ้ำ โดยมีระดับความรุนแรงเพิ่มมากขึ้น จนสามารถส่งผลต่อกรวยไตและไตได้

อาการ

อาการสำคัญที่พบบ่อย ๆ ได้แก่

• ปวดปัสสาวะมากและบ่อยครั้ง แต่กลับถ่ายปัสสาวะออกมาได้ครั้งละเล็กน้อย
• ปัสสาวะมีสีขุ่นและมีกลิ่นผิดปกติ บางรายอาจมีเลือดและอาการครั่นเนื้อครั่นตัวร่วมด้วย ในเด็กเล็กอาจพบอาการปัสสาวะรดที่นอนบ่อย ๆ หรือมีไข้และอาเจียนโดยไม่ทราบสาเหตุ
• ปวดบริเวณท้องน้อยหรือหัวเหน่า แสบ ขัดขณะปัสสาวะโดยเฉพาะช่วงใกล้ ๆ สุด

สาเหตุ

สาเหตุหลักที่พบมากที่สุด คือ การติดเชื้อแบคทีเรียในระบบทางเดินปัสสาวะ โดยเฉพาะเชื้อแบคทีเรีย เอสเชอริเชีย โคไล หรือ อีโคไล (Escherichia coli : E. coli), เคล็บซิลลา (Klebsiella), สูโดโมแนส (Pseudomonas), เอนเทอโรแบกเตอร์ (Enterobacter) ซึ่งเชื้อเหล่านี้จะมีอยู่มาก ที่บริเวณรอบทวารหนัก สามารถเข้าสู่ร่างกายได้หลายทาง เช่น การมีเพศสัมพันธ์ การทำความสะอาดหลังถ่ายอุจจาระไม่ถูกวิธี การใช้ผ้าอนามัยแบบสอดหรือการสวนปัสสาวะ นอกจากนี้ อาจเกิดได้จากสาเหตุอื่นที่ไม่ใช่เชื้อแบคทีเรีย แต่มักเกิดได้น้อยมาก เช่น เป็นกระเพาะปัสสาวะอักเสบแบบเรื้อรัง การใช้ยา การใช้ผลิตภัณฑ์บริเวณจุดซ่อนเร้น การฉายรังสีบริเวณกล้ามเนื้อเชิงกราน หรือเป็นภาวะแทรกซ้อนจากโรคอื่น

โดยมีปัจจัยเสี่ยง ที่ทำให้ติดเชื้อและเป็นกระเพาะปัสสาวะอักเสบ ได้แก่

• เพศหญิงจะมีโอกาสในการเป็นกระเพาะปัสสาวะอักเสบมากกว่าผู้ชาย เนื่องจากท่อปัสสาวะของผู้หญิงจะสั้นและอยู่ใกล้กับทวารหนัก จึงมีโอกาสปนเปื้อนเชื้อโรคจากทวารหนักเข้าสู่ท่อปัสสาวะได้ง่ายกว่า ส่วนในผู้ชายมีโอกาสติดเชื้อได้น้อย เนื่องจากท่อปัสสาวะอยู่ห่างจากทวารหนักมากกว่า
• การทำความสะอาดหรือมีสุขอนามัยบริเวณอวัยวะเพศไม่ดี โดยเฉพาะในเพศหญิง เช่น การเช็ดจากด้านทวารหนักมาด้านหน้า การเข้าห้องน้ำสาธารณะที่มีความสะอาดไม่พอ เป็นต้น
• การกลั้นปัสสาวะเป็นเวลานาน ทำให้ปัสสาวะมีการค้างในกระเพาะปัสสาวะและท่อปัสสาวะ เป็นการเพิ่มโอกาสในการติดเชื้อ
• การเจ็บป่วยด้วยโรคบางโรคหรือในบางภาวะ เช่น ป่วยเป็นโรคเกี่ยวกับท่อปัสสาวะและกระเพาะปัสสาวะ โรคต่อมลูกหมาก นิ่วในทางเดินปัสสาวะหรือการเป็นคุณแม่ตั้งครรภ์ มีโอกาสที่ปัสสาวะจะค้างอยู่ในกระเพาะปัสสาวะและท่อปัสสาวะเป็นเวลานานขึ้น ทำให้เพิ่มโอกาสในการติดเชื้อ และอาจลุกลามไปถึงกรวยไตด้วย
• การสวนล้างช่องคลอดด้วยยาปฏิชีวนะ ทำให้แบคทีเรียชนิดดีที่ทำหน้าที่ป้องกันเชื้อโรคถูกกำจัดออกไป จึงเกิดการติดเชื้อง่ายขึ้น
• การขาดสุขอนามัยในการมีเพศสัมพันธ์ที่ดีพอ
• การเปลี่ยนแปลงของฮอร์โมนในเพศหญิงวัยหมดประจำเดือน โดยเมื่อฮอร์โมนเพศหญิงลดลง ความชุ่มชื้นบริเวณเยื่อบุช่องคลอดและเยื่อบุท่อปัสสาวะ ซึ่งมีส่วนช่วยในการป้องกันการติดเชื้อลดลงตามไปด้วย
• ผู้ที่ป่วยด้วยโรคเบาหวานหรือผู้ที่รับประทานยากดภูมิต้านทาน หากควบคุมโรคได้ไม่ดีก็มีโอกาสติดเชื้อได้ง่าย เนื่องจากร่างกายมีภูมิต้านทานโรคต่ำ
• การใส่สายสวนปัสสาวะเป็นเวลานาน

การวินิจฉัย

แพทย์จะวินิจฉัยโรคจากข้อมูลการสอบถามผู้ป่วยถึงอาการผิดปกติที่เกิดขึ้น ประวัติการเจ็บป่วย การปฏิบัติตัวในชีวิตประจำวัน ร่วมกับการตรวจร่างกายและตรวจปัสสาวะ เพื่อยืนยันในเบื้องต้นว่ามีการติดเชื้อในทางเดินปัสสาวะ โดยตรวจหาเชื้อแบคทีเรีย เม็ดเลือดขาว หรือเลือด หากตรวจไม่พบว่ามีการติดเชื้อจากปัสสาวะ แพทย์อาจตรวจเพิ่มเติมด้วยวิธีอื่น โดยเฉพาะในรายที่มีอาการแสดงของโรคที่รุนแรงและเรื้อรัง เช่น การส่องกล้อง (Cystoscopy) ใช้ตรวจหาความผิดปกติภายในของกระเพาะปัสสาวะ โดยการสอดกล้องขนาดเล็กผ่านทางระบบทางเดินปัสสาวะ หากพบความผิดปกติจะมีการเก็บตัวอย่างเนื้อเยื่อบางส่วนมาตรวจด้วยวิธีทางห้องปฏิบัติการ การส่องกล้องจะใช้ในกรณีที่คาดว่าสาเหตุไม่ใช่การติดเชื้อ และการถ่ายภาพทางรังสี (Imaging Tests) เป็นวิธีการใช้รังสีตรวจภายในกระเพาะปัสสาวะ เช่น ก้อนเนื้องอก เพื่อหาสาเหตุอื่นที่ทำให้เกิดการอักเสบ นอกจากนี้ อาจใช้การเอกซเรย์หรือการตรวจอัลตราซาวด์ ซึ่งแพทย์ใช้พิจารณาใช้วิธีนี้ในผู้ป่วยที่สงสัยภาวะเนื้องอกหรือความผิดปกติอื่นเท่านั้น

การรักษา

การรักษาผู้ป่วยโรคกระเพาะปัสสาวะอักเสบที่มีสาเหตุจากการติดเชื้อแบคทีเรียหลัก ๆ จะเป็นการกินยาปฏิชีวนะชนิดรับประทานที่ครอบคลุมชนิดเชื้อที่เป็นสาเหตุ โดยได้รับยาอย่างต่อเนื่องอย่างน้อย 3 – 5 วัน แม้ผู้ป่วยอาจมีอาการดีขึ้นหลังการได้รับยา ตัวอย่างยาที่ใช้ในการรักษา เช่น ไตรเมโทพริม (Trimethoprim) นอร์ฟล็อกซาซิน (Norfloxacin) ไซโพรฟล็อกซาซิน (Ciprofloxacin) เป็นต้น และอาจให้ยาอื่นตามอาการ เช่น ยาบรรเทาอาการปวดเพื่อลดการปวดเกร็งของกระเพาะปัสสาวะ ยาลดไข้ เป็นต้น

อย่างไรก็ตาม การกำจัดปัจจัยอื่นที่เป็นสาเหตุร่วมในการเกิดโรค จะช่วยลดโอกาสของการเกิดโรคซ้ำได้ เช่น การเข้าห้องน้ำทันทีที่รู้สึกปวดปัสสาวะ การดื่มน้ำเพิ่มขึ้นเพื่อช่วยให้ปัสสาวะบ่อยขึ้น การใช้ครีมทดแทนฮอร์โมนเอสโตรเจนทาบริเวณช่องคลอด เพื่อเพิ่มความชุ่มชื้นขณะมีเพศสัมพันธ์ ในกรณีที่เกิดการติดเชื้อซ้ำ แพทย์อาจมีการตรวจเพิ่มเติมเพื่อหาความผิดปกติอื่น ๆ ควบคู่กับการรับประทานยาปฏิชีวนะเป็นเวลานานขึ้น โดยหากมีการตรวจพบสาเหตุอื่น ๆ แพทย์จะวางแผนในการรักษาโรคที่เป็นสาเหตุไปด้วย

ข้อแนะนำและการป้องกัน 

• การหลีกเลี่ยงพฤติกรรมที่ทำให้เสี่ยงต่อการติดเชื้อแบคทีเรียบริเวณกระเพาะปัสสาวะ ซึ่งจะช่วยป้องกันการเกิดโรคกระเพาะปัสสาวะรวมถึงการกลับมาเป็นซ้ำได้ เช่น การดื่มน้ำปริมาณที่เหมาะสมและบ่อยครั้ง เพื่อช่วยให้ปัสสาวะบ่อยขึ้น การถ่ายปัสสาวะทันที ไม่กลั้นไว้โดยไม่จำเป็น และในแต่ละครั้งที่ถ่ายปัสสาวะควรนั่งจนมั่นใจว่าปัสสาวะออกหมด
• การมีสุขอนามัยโดยเฉพาะภายหลังการถ่ายปัสสาวะหรืออุจจาระที่ถูกต้อง เช่น เพศหญิงควรเช็ดทำความสะอาดจากด้านหน้าไปด้านหลัง ไม่เช็ดย้อนทางหรือเช็ดกลับไปมา การทำความสะอาดอวัยวะเพศและทวารหนักโดยใช้ผลิตภัณฑ์ที่เหมาะสม รวมถึงการไม่ใช้น้ำยาล้างบ่อยจนเกินไป เพราะอาจเสี่ยงต่อการติดเชื้อราได้
• หากมีอาการแสดงของโรคหรือมีความผิดปกติที่เกี่ยวข้องกับระบบทางเดินปัสสาวะ ควรรีบไปพบแพทย์เพื่อทำการตรวจวินิจฉัยและรักษาทันที ไม่ควรซื้อยาทานเอง โดยเฉพาะที่มีโรคประจำตัว เช่น โรคเบาหวาน ทั้งนี้หากไม่ได้รับการรักษาหรือรักษาช้าเกินไป อาจทำให้กรวยไตอักเสบ โรคไตเรื้อรังได้

ภาพประกอบ : www.freepik.com

ท้องเดิน หรือที่เรียกว่าท้องร่วง ท้องเสียและอุจจาระร่วง หมายถึง ภาวะที่ผู้ป่วยมีอาการถ่ายเป็นน้ำ หรือถ่ายเหลว มากกว่าวันละ 3 ครั้ง หรือถ่ายเป็นมูก หรือมูกปนเลือดเพียงครั้งเดียว แต่ถ้าถ่ายเป็นน้ำจำนวนมากและบ่อยครั้งกว่าที่เคยเป็น ก็ถือว่าผิดปกติ ท้องเดินเป็นอาการที่พบได้บ่อย และมีสาเหตุได้หลายประการ ส่วนใหญ่อาการจะไม่รุนแรง และมักจะหายได้เอง ส่วนน้อยอาจมีอาการรุนแรงทำให้มีภาวะขาดน้ำและเกลือแร่ เป็นอันตรายถึงเสียชีวิตได้ โดยเฉพาะในเด็กเล็กและผู้สูงอายุ

หากมีอาการท้องเสียแบบรุนแรง ไม่ควรรักษาด้วยตนเอง ควรปรึกษาแพทย์เพื่อเข้ารับการตรวจวินิจฉัย โดยมีเป้าหมายที่จะหาสาเหตุของโรค ซึ่งในบางกรณีอาจเป็นโรคที่หากปล่อยทิ้งไว้นานอาจจะรักษาไม่ทัน หรือเป็นอันตรายได้

สมุนไพรที่ใช้รักษาอาการท้องร่วง ท้องเสีย

1. ฟ้าทะลายโจร นำใบฟ้าทะลายโจรสดล้างให้สะอาด ผึ่งลมให้แห้ง (ควรผึ่งในร่มที่มีอากาศโปร่ง ห้ามตากแดด) บดเป็นผงให้ละเอียดปั้นกับน้ำผึ้งเก็บไว้ในขวดแห้งและมิดชิด รับประทานครั้งละ 1.5 กรัม วันละ 4 ครั้ง ก่อนอาหารและก่อนนอน
2. ฝรั่ง ใช้ใบแก่ 10 – 15 ใบ ปิ้งไฟและชงน้ำรับประทาน หรือใช้ผลอ่อน 1 ผล ฝนกับน้ำปูนใส รับประทานเมื่อมีอาการท้องเสีย
3. กล้วยน้ำว้า กล้วยดิบรักษาอาการท้องเสียที่ไม่รุนแรง โดยใช้กล้วยน้ำว้าห่าม รับประทานครั้งละ 1/2 – 1 ผล หรือใช้กล้วยน้ำว้าดิบฝานเป็นแว่นตากแดดให้แห้ง บดเป็นผง ชงน้ำดื่มครั้งละ 1/2 – 1 ผล หรือบดเป็นผงปั้นเป็นยาลูกกลอน รับประทานครั้งละ 4 เม็ด วันละ 4 ครั้งก่อนอาหารและก่อนนอน
4. ทับทิม เปลือกทับทิมใช้เป็นยาแก้ท้องเดินและบิด มีวิธีใช้ คือ ใช้เปลือกผลแห้งประมาณ 1 ใน 4 ของผล ฝนกับน้ำปูนใสให้ข้น ๆ รับประทานครั้งละ 1 – 2 ช้อนแกง หรือต้มกับน้ำปูนใส แล้วดื่มน้ำที่ต้มก็ได้
5. มังคุด ใช้เป็นยารักษาอาการท้องเสีย โดยใช้เปลือกผลแห้งประมาณครึ่งผล (4 กรัม) ย่างไฟให้เกรียม ฝนกับน้ำปูนใสประมาณครึ่งแก้ว หรือบดเป็นผงละลายน้ำข้าว (น้ำข้าวเช็ด) หรือน้ำสุกดื่ม ทุก 2 ชั่วโมง
6. สีเสียดแห้ง ก้อนสีเสียดช่วยฝาดสมานแก้อาการท้องเดิน ใช้ผงครั้งละ 1/3 – 1/2 ช้อนชา (หนัก 0.3 – 1 กรัม) ต้มเอาน้ำดื่ม

ภาพประกอบจาก: www.lovepik.com